İrlanda’da ölüm, ani bir kopuş değildir. Zamana yayılan ve adım adım yaklaşan bir sondur. İrlanda folklorunda Banshee, popüler kültürün ona yakıştırdığı intikam alan hayalet ya da korkunç canavar imgelerinin çok ötesinde, evrensel bir düzenin işleyişine dahil güçlü figürdür. O, korku figürü değil aslında bir işarettir. yaşam ile ölüm arasındaki sınırın sese bürünmüş halidir.
Banshee’nin çığlığı dehşet yaratmak için değil, kaçınılmaz olanla—mukadderatla—yüzleştirmek içindir. Bu ses kaçış fırsatı sağlamaz, yalnızca hazırlanmak için uyarır. Ölümün kapıda olduğunu haber veren bu ses aslında bir bildirimdir. Tıpkı İskoç folklorundaki Bean Nighe figürünün sessizce yıkanan giysilerle ölümü görünür kılması gibi, Banshee de kaderi bağırarak değil, kaçınılmazlığını duyurarak ilan eder.
Etimoloji ve Tarihsel Arka Plan
“Banshee” kelimesi, İrlanda dilinde Ben Sídhe (iskoçya kelt dilinde Ban Síth) ifadesinden türemiştir ve “Peri Tepesinin Kadını” ya da “Öte Dünya Kadını” anlamına gelir. Buradaki sídhe kavramı, İrlanda mitolojisinde antik mezar höyüklerini ve bu höyüklerde yaşadığına inanılan ruhani varlıkları temsil eder. Banshee, yaşayanlarla Öteki Dünya arasında konumlanan mitolojik bir figürdür.
Banshee, özellikle köklü İrlandalı ailelerle ilişkilendirilir ve onun yalnızca “O’”, “Mac” ya da “Fitz” ile başlayan soylu ailelerin ölümlerinin habercisi olduğu söylenir.
Bu figürün kökenleri, Hristiyanlık öncesi Kelt tanrıçalarına, özellikle savaş ve ölümle ilişkilendirilen Morrígan gibi varlıklara kadar izlenebilir.
Ontolojik Statü
Banshee’nin ontolojisi, onun nerede durduğuyla ilgilidir. O ne bir ölüdür ne de bir canlı, ne tanrıçadır ne de sıradan bir hayalet. Banshee bir eşik varlığıdır. İrlanda folklorunda dünya ile Öteki Dünya paralel biçimde var olur ve bu iki alan arasındaki geçişler ancak belirli anlarda, belirli figürler aracılığıyla mümkün hale gelir.
Bu nedenle Banshee’yi bir varlıktan çok bir işlev olarak tanımlamak daha yerindedir. O ölümü başlatmaz. Zaten başlamış olan süreci duyurur. Banshee’nin varlığı, ölümün rastlantı olmadığını, evrensel bir düzenenin parçası olduğunu hatırlatır.
Banshee, henüz dökülmemiş gözyaşları sesine sığdırır ve kendisi bu duyguların dışında, mesafeli bir konumda durur. Tıpkı Bean Nighe’in kaderi değiştirmeden sadece görünür hale getirmesi gibi. Banshee de sürece müdahale etmez, sesiyle ilan eder.
Ses, Çığlık ve Toplumsal İşlev
Banshee anlatılarının merkezinde görsellik değil, işitsellik yer alır. O nadiren görülür, çoğu zaman gece yarısı rüzgarla yön değiştiren, insanın içini titreten bir inilti ya da tiz bir feryat olarak duyulur. Bu tercih tesadüf değildir.
Antropolojik açıdan ses, sınır tanımaz. Duvarları, kapıları ve mesafeleri aşar. Görsel bir imgeden kaçmak mümkündür ancak sesten kaçış yoktur. Banshee’nin çığlığı—İrlanda geleneğindeki keening—profesyonel yas tutucu kadınların (bean chaointe) ritüel ağıtlarını andırır. Ancak burada ifade edilen insani bir keder değil, fizikötesi bir gerçektir.
Duyulduğu an, geri dönüşü olmayan bir sürecin başladığı anlaşılır. Bu yönüyle Banshee’nin çığlığı, ölümün kaçınılmazlığını temsil eder. Aynı zamanda Banshee, toplumsal bir uyarı mekanizmasıdır. Ölümün önceden haber verilmesi, helalleşme, mirasın düzenlenmesi ve yasın kolektif biçimde yaşanması için bir zaman aralığı yaratır. Bu yönüyle Banshee, ölümü anlamsız bir felaket olmaktan çıkarır ve onu kültürel bir çerçeveye oturtur.
…
Modern dünyanın gürültüsü içinde Banshee’nin çığlığı çoğu zaman romantize edilmiş bir efsane ya da ucuz bir korku motifine indirgenir. Oysa temsil ettiği şey ölümün önceden belirlenmişliği ve kaçınılmazlığıdır.
Banshee’nin anlatılmaya devam etmesinin nedeni, insanın ölümü evcilleştirme çabasına direnmesidir. O bize ölümün bir kaza değil, varoluşun en eski ve en sadık parçası olduğunu hatırlatır. Gece vakti, rüzgarın içinden geldiği sanılan o belirsiz ses belki de dışarıdan gelmiyordur. Belki de her birimizin içinde, zamanı geldiğinde duyulmak üzere bekleyen o son yankının kendisidir.
Ve o ses bir kez duyulduğunda…
Sadece beklemek gerekir.
KAYNAKÇA
- Ó hÓgáin, Dáithí. Myth, Legend and Romance: An Encyclopedia of the Irish Folk Tradition. New York: Prentice Hall Press, 1991.
- Briggs, Katharine Mary. An Encyclopedia of Fairies. London: Pantheon Books, 1976.
Danaher, Kevin. The Year in Ireland. Cork: Mercier Press, 1972.